अवघड जागेचं दुखणं ......

           अवघड जागेचं दुखणं ........

           काही दिवसांपूर्वी उत्तरप्रदेश या राज्यात सचिवालयातील शिपाई या पदासाठी,३६८ जागां करिता अर्ज मागवले होते त्यासाठी तब्बल २३लाख अर्ज दाखल झाले. आश्चर्याची बाब म्हणजे २५५ अर्ज पिएचडी धारकांचे होते अन् जवळजवळ २लाख अर्ज इंजीनियर, एमएससी,एमकॉम अशा पदवीधरांचे होते. पद निवडीसाठी थेट मुलाखत पर्याय ठेवल्यामुळे या भरती प्रक्रियेला किमान ४वर्ष लागतील असा अंदाज व्यक्त करत राज्यशासनाने ती प्रक्रियाच रद्द करून टाकली. राजकीय नेतृत्वाने सोपा मार्ग स्विकारत हात झटकले परंतु यातून निदर्शनास आलेली  बेरोजगारीची भिषणता ही कोणत्याही जागरूक शासनकर्त्याची झोप उडवण्यास पुरेशी आहे. जगातील सर्वात तरूण, तसेच महासत्ता बनण्यासाठी आशावादी असणाऱ्या भारत देशाची भिस्त अशाप्रकारच्या बेरोजगार तरूणांवर असेल तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आपला मुखभंगच होणार याबाबत माझ्या मनात तरी कोणतीही शंका नाही.
         आपल्या लोकशाही व्यवस्थेत प्रशासन(?) व लोकनियुक्त (?) सरकार या दोघांनीही समन्वयाने राज्यकारभार चालवायचा असतो. मात्र एकिकडे प्रशासनातील अर्निबंध खाबुगिरी व त्यामुळेच र्निमाण झालेली शिथिलता अन् त्यातूनच आलेला धोरणं राबवण्याबाबतचा सुस्तपणा तर दुसरीकडे लोकशाही पद्धतीनेच लोकतंत्राची येथेच्छ मोडतोड करीत साम दाम दंड भेद नितीशास्रानुसार लोकांचा वापर करीत केवळ सत्ताकेंद्रें हस्तगत करून प्रस्थापित बनणारा स्वतंत्र भारतातील नवा मांडलिक असणारा राजकीय वर्ग,तसेच या दोन्हीच्या सापटीत अडकलेली जनता असे निराशाजनक चित्र आदर्श शासन प्रक्रियेला छेद देत आहे.
         बेरोजगारीच्या मुळाशी जायचं झाल्यास साधनसंपत्तीची उपलब्धता व त्या तुलनेत असणारी व अनियंत्रित वाढणारी बेसुमार लोकसंख्या. तसेच त्यांचा केवळ भौतिक विकास होण्या करिता असणारी अभ्यासक्रमापासून सोयीसुविधेपर्यंत ची बकाल शिक्षण व्यवस्था म्हणजे भरमसाठ शिक्षित तरूण बाहेर पडणारे कारखाने असुन त्यातून केवळ शिक्षणसम्राटांचेच भले होते. असो. तसेच ज्याप्रमाणात विद्यार्थी बाहेर पडतात त्याप्रमाणात त्यांना सामावून घेण्यासाठी उपलब्ध नसणारी रोजगार संधी, त्यासाठी दुरदृष्टीचा अभाव असणारे नेतृत्व तसेच रोजगार, व्यवसाय निर्मितीस प्रतिकूल असलेले वातावरण या बाबी प्रामुख्याने कारणीभूत आहेत. ही झाली बेरोजगारपणाची कारणमीमांसा परंतु या बेरोजगारपणामुळे होतकरू तरूणांवर होणारे मानसिक, शारीरिक परिणाम अजूनच भयावह आहेत. आजुबाजूची आधुनिकता व त्यातून दिसणारे भौतिकदृष्ट्या उच्च राहणीमान,या सर्वांचे भुरळ पडणारे वय परंतु बेरोजगारीमुळे ह्या सुखसुविधेपासून वंचित राहणे त्यांना नैराश्यावस्थेस नेते.यामुळे उमद्या वयात लग्नाच्या बाजारात मिळणारी नकारघंटा पर्यायाने शरिरसुखाच्या गरजेपासून देखिल त्यांना वंचित ठेवते. अशा अभावात्मक जगण्यामुळे आपसुकच मनोरूग्णतेकडे झुकलेले अथवा गुन्हेगारीकडे वळलेल्या तरूणांची संख्या देखिल झपाट्याने वाढत आहे.
          केवळ वयाने तरूण असलेला परंतु उमेद हरवून दिशाहीन भरकटलेला नवा वर्ग,स्वप्नरंजन करणाऱ्या माध्यमात रममाण होत वास्तवात अराजक अवस्थेचा पाया बनत आहे. सळसळतं रक्त हे दुधारी शस्त्र असुन जर त्याचे योग्य उपाययोजन केले नाही तर त्याचे रूपांतर विध्वंसक लाव्हारसात होईल व त्यातून उठणारे काळ्याकुट्ट धुराचे लोट सुव्यवस्थे बरोबर भारताचे महासत्तेचे स्वप्न देखिल बेचिराख करेल.
          उत्तरप्रदेशातील वरील घटना ही अगामी काळा करिता धोक्याचा इशारा आहे त्याकडे दुर्लक्ष करणे सुशासन व सुव्यवस्थेसाठी महागात पडेल. सद्य स्थितीला भेडसावणारे आतंकवाद, नक्षलवाद,तसेच पुन्हा एकदा शिक्षित व अद्यावत तंत्रज्ञानाचा वापर करीत जात, वर्ग,धर्म यामधे उफाळलेला द्वेष व श्रेष्ठत्वाचा वाद ही सर्व वेळीच समस्यांचे न केलेले वस्तुतः आकलन व पुरक उपाययोजनांचा अभाव यांचेच फलित आहे.तेव्हां वरवर अन् प्राथमिक अवस्थेत असलेला आजार योग्य व निग्रहपुर्वक उपाययोजना करीत नियंत्रित करणे अत्यावश्यक आहे. अन्यथा केवळ जागतिक स्तरावर प्रतिमा उंचावण्यात मग्न असणाऱ्यांसाठी भविष्यात ते अवघड जागेचं दुखणे होऊन धड जगाला सांगता येईना, ना त्यांच्या पंक्तीत बसता येइना अशी अवस्था करेल.


                                                                                                                                संदिप महामुनी
                                                                                                                                ९६३७१३०२०६

निर्वासित कर्तव्याचा बळी.....!

Innocent lifeless body is symbol of less life remains in humanity which indicates speech of introspection by silence of death !

                                     निर्वासित कर्तव्याचा बळी.....!
युरोपियन फोटोग्राफर निलुफेर देमिर यांनी दक्षिण तुर्कीतील बोर्डम् समुद्र किनाऱ्यावर एका ३वर्ष वयाच्या ' अयलान कुर्दी ' याचा वाहून आलेल्या मृतदेहाचे छायाचित्र काढले आणि ते पाहून सर्व संवेदनशील जग सुन्न झाले." अन् माणुसकी वाहून गेली..! " हीच प्रतिक्रिया स्वाभाविकपणे उमटली. ते छायाचित्र म्हणजे सिरीयातील किंबहुना जगातील प्रत्येक निर्वासितांची जीवन जगण्यासाठीची धडपड आणि त्यासाठीची जीवाची जोखिम यांना अधोरेखित करणारी निस्तब्ध, निपचित हतबलता होय.

सुरक्षित आयुष्य जगण्यासाठी प्रत्येकजण धडपडताना दिसतो. छान चौकोनी कुटूंबात रममाण होण्यासाठी आतूर झालेले आपण आपल्या वैयक्तिक आयुष्यावर इतर घटक देखिल परिणामकारक असतात हेच विसरून जगत असतो. अगदी कुटूंबातील इतर सदस्य, घराजवळचे शेजारी, गावं, राज्यं, देश, विश्व सर्वकाही आपल्या जगण्याला अर्थ देत परिणाम साधत असतात.आपण मात्र मी ,माझं यातच गुरफटून स्वत: चा उत्कर्ष व स्थिरता यावरच भर देत व्हाइट कॉलर झापडं लावून जीवनाचा प्रवास करीत राहतो.कोणत्यातरी युद्ध सदृश्य परिस्थितीत होरपळणाऱ्या अराजकता माजलेल्या देशातील अतिरेकी संघटना जेव्हा अस्ताव्यस्त अविचाराने फोफावत अचानक एक दिवस आपल्या उंबरठ्यावर येवून ठेपतात तेव्हा मात्र प्रतिक्रिया देण्या इतपत भान देखिल आपल्याला उरत नाही अन् एक अनामिक काळजी, चिंता चेहऱ्यावर उमटते. त्यावेळी आपल्याला अराजक देशातील नागरिकांच्या अवस्थेची प्राथमिक कल्पना येते तोपर्यंत त्या नागरिकांविषयी अनभिज्ञ, असंवेदनशील असणारे आपण अपरिहार्यपणे एकाच समुहात सामील होतो. प्रत्येकजण जोपर्यंत आपल्यावर वेळ येत नाही तोपर्यंत तटस्थ राहण्याची वृत्ती सर्वच क्षेत्रात अवलंबताना दिसून येतो.

अगदी महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त भागातील पाण्याचे दुर्भिक्ष, शेतीची, जनावरांची झालेली अपरिमित हानी, या सर्वाला कंटाळून स्वतःचे आयुष्य संपवणारा अन्नदाता सर्वकाही राजरोसपणे घडत असताना मेट्रोपोलिटन शहरी आयुष्य आपल्याच धुंदीत एल ई डी च्या प्रकाशात झगमगत असतं तेव्हा आपल्या शेजारी आसपास घडणारं दाहक वास्तव आपल्या दिशेने हळूहळू सरकणारे चक्रीवादळ असुन ते आपल्या घरावरील छप्पर उडवत जाईल याची कल्पनाही नसते. केवळ फावल्यावेळत ड्रॉइंगरूम मधे बसून काहितरी चघळायला विषय हवा असतो तेव्हा पाऊस नाही, दुष्काळ पडणार, शेतकऱ्यांच्याकडे पैसा तर बाजारपेठ, धंदा तेजीत याविषयीपासून शेअरबाजार ते आतंकवाद या सर्व ऐकीव गोष्टींवर आपापली मते मांडून आपल्या सामान्यज्ञानाची प्रचिती देत राहतो. अशा मोघम चर्चा होत राहतात परंतु त्या समस्यांचे मुळ समजावून घेत त्याचा थेट तसेच अप्रत्यक्ष परिणाम याविषयी सखोल ज्ञान घेण्याबाबतची अनास्था आपले भविष्य खऱ्या अर्थाने अंधकारमय करित असते. स्वतःचे भविष्य केवळ आर्थिकदृष्ट्या सुरक्षित करण्यासाठी विम्यापासून गुंतवणूकीपर्यंत अनेक मार्ग चोखळणारे आपण भौतिक व राजकीय वातावरणाची अनिश्चितता सधन व्यक्तीला देखिल रस्त्यावर आणू शकते ही शक्यताच कधी गृहित धरीत नाही. पैसा हे केवळ माध्यम आहे भवतालची परिस्थिती सुद्धा अनुकूल असणे तेवढेच जरूरीचे असते हा विचार आपण मनात देखिल आणत नाही.
जन्माला येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तिला, प्राण्याला जगण्याचा समान अधिकार असतो अन् तो असलाच पाहिजे. प्रत्येकजण आपापल्या बौद्धिक, शारीरिक कुवतींनुसार जगण्याचा प्रयत्न करीत असतो. काही तथाकथित नशिबवान मंडळी चांगल्या साधनसामुग्रीचा उपभोग घेत असतात तर काहीजण त्या प्रक्रियेतील फक्त माध्यम असतात. अपरिहार्यता म्हणून असणारा ह्या नाही रे वर्गाला आहे रे वर्ग विकासाच्या नावाखाली इतका गृहीत धरतो की त्याला ते खेळणं समजून त्यांचा मन मानेल त्याप्रमाणे वापर करू पाहतात अन् मानवतावादी दृष्टिकोनाचे रूपांतर गुलामवादात होते. अप्पलपोटी, स्वार्थी विचारांची परिसीमा गाठत हाच उच्च वर्ग, सामान्यवर्गाला विद्रोह करण्यासाठी उद्युक्त करीत असतो.जर त्या विद्रोहाला नैतिकतेची किनार नसेल तर ती अराजकतेची नांदीच ठरते. अराजकतेच्या या वणव्यात सामान्य, उच्च वर्गा बरोबरच सर्व भौगोलिक, राजकीय, सांस्कृतिक विचार बेचिराख होतो व शांततेचे पर्यवसन अशांततेत होते.केवळ स्वतःच्या भातावर डाळ ओढण्याच्या वृत्तीने श्रीमंत अधिक श्रीमंत होत धनदांडगे बनतात तर गरीब अधिक गरीब होत शोषित पिडीत बनत जातात. ह्या दोन्हींतील दरी अधिकच रूंदावत जाते, ही दरीच सर्व अस्थिरतेचे मुळ असुन त्याचा व्यापक विचार होणे गरजेचे आहे.'सबका साथ सबका विकास' हेच त्यावर खरे उत्तर असू शकते परंतू घोषणेपुरता किंवा सरकारी योजनेपुरता मर्यादित याचा विचार न करता प्रत्येकाने संवेदनशीलतेने स्वतःच्या विचारधारेत हा संस्कार रूजवला पाहिजे.
दुसऱ्याची समस्या तटस्थपणे हाताची घडी तोंडावर बोट ठेवून निर्विकारपणे शुन्यात पाहत राहिलो तर ती समस्या उद्या आपल्याकडे पोहचू शकते याची जाणीव प्रत्येक जागरूक व्यक्तिला असलीच पाहिजे. एखाद्या देशाचा नागरिक शेवटी मानवी गरजांसाठी बांधील असतो जेव्हा जगण्यासाठी आवश्यक अन्न,पाणी, निवारा या मुलभूत गरजांपैकी कशाचीही कमतरता भासू लागली की तो स्थलांतर करण्यास प्रवृत्त होतो हा उत्पत्तीपासूनचा ईतिहास आहे तसेच हा नियम सर्व प्राणीमात्रांना लागू आहे. तेव्हा त्या व्यक्तीची हतबलतेला निर्वासित म्हणून संबोधित तुच्छ वागणूक देत नाकारणे मानवतेला धरून नाही. कारण एखाद्या अतिरिक्त जबाबदारीमुळे जरी आपल्या राहणीमान तसेच नागरी व्यवस्थेवर ताण येत असला तरी माणुसकीच्या दृष्टिकोनातून आपल्या कुवतींनुसार त्यांना सामावून घेणे गरजेचे आहे.
एखाद्या जीवाचे मोल हे आपल्या सुखवस्तूपेक्षा अधिक असते. जगद्गुरू संत तुकारामांनी सांगितलेली 'हे विश्वची माझे घर' ही भावना उक्तीतून प्रगट होण्यासाठी 'एकमेका साह्य करू अवघे धरू सुपंथ' हा विचार कृतीत उतरला पाहिजे तेव्हांच 'अयलान कुर्दी' सारख्या अन्य निष्पाप भावी पिढीचा बळी जाणार नाही !

संदिप महामुनी
९६३७१३०२०६

खेचराच्या पाठीवर मेंढरांचे ओझे....

खेचराच्या पाठीवर मेंढरांचे ओझे........

'उन्मादीन' स्वातंत्र्य !

                                       'उन्मादीन' स्वातंत्र्य !

              'नेमिची येतो स्वातंत्र्यदिन' याप्रमाणे वर्ष मोजत आयुष्य ढकलणारे आपण एका परकिय देशाच्या गुलामगिरीतून मुक्त झालेल्या दिवसाचे औपचारिक कोडकौतुक सोहळ्यापुरते मर्यादित झालो आहोत. स्वातंत्र्य म्हणजे नक्की काय ह्याचा कधी शोध न घेता केवळ मुक्तपणा तोहि सोयीस्कर उधळत जगण्याला आपले स्वातंत्र्य समजत त्याची पाठराखण करण्यातच आपण धन्यता मानतो आहोत.प्रत्येक गोष्ट करताना काही नियम आवश्यक असतात आणि ते काय करावे व काय करू नये यास्वरूपाचे असतात. या नियमांची आवश्यकता ही ती गोष्ट व्यवस्थित पुर्णत्वाकडे नेण्याबरोबरच त्यामुळे कोणतेही वैयक्तिक अथवा सामाजिक दुष्परिणाम होऊ नयेत याकरिता गरजेची असते. आजकाल नियम न पाळणे हे भुषणावह ,कोणीतरी 'व्ही.आय. पी.' असण्याचा परवाना अशाप्रकारची मानसिकता समाजात रूजलेली आहे. नियम हे दुसऱ्याने पाळावयाचे,त्यांनी ते नाही पाळले तर ते कसे मुर्ख आहेत असे दुसऱ्याला सांगताना स्वतःच्या नियम न पाळण्याचा वृत्तीचे लंगडे समर्थन करित आजच्या जगात असेच वागावे लागते नाहीतर माणसं आपल्याला नेभळट समजतात अशी पुस्ती जोडतात.अशाप्रकारे नियमबाह्य वागण्याचे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य जपत स्वतःचे योगदान न तपासता 'आपला देश नां,कधी सुधारणार नाहीं 'असा  कळकळीचा सुर आळवतात.
      माहिती तंत्रज्ञानाच्या जंजाळात स्वतःला अडकवून स्पर्धात्मक युगाच्या नावाखाली सर्व गोष्टींचा अगदी भावनांपासून व्यवहारापर्यंत ते विकासापासून प्रगतीपर्यंत बाजार मांडला जातोय. कुठलीही शिस्त, धरबंद न मानता, प्रचार व प्रसार या तत्वाचा वापर करीत प्रत्येकाच्या डोक्यात तो भिनत चाललाय. लोकशाहीचा चौथा स्तंभ अशी शेखी मिरवणारे व बहुतांशपणे गैरफायदा घेणारे पत्रकारिता माध्यम या सगळ्यावर कढ़ी करते आहे. कोणतीही बातमी सर्वात आधी आम्ही दाखवली अशी स्वस्तुती करत स्वत:चीच पाठ थोपटण्याचा अगोचरपणा व्यवसाय युक्ति म्हणत उघडपणाने केला जातो तर एखादी बातमी नैतिकतेसाठी आम्ही कशी दाखवली नाही असे वारंवार सांगून चोरट्या तात्विकतेचे प्रदर्शन देखिल मांडले जाते.
      नुकत्याच झालेल्या याकूब या बॉम्बस्फोट प्रकरणातील सिध्द गुन्हेगाराच्या फाशीचा सरकारने स्वत:च्या धोरणीपणाची पाठ थोपटत सार्वजनिकरित्या जाहिर केलेला दिवस तर समांतर न्यायालय चालवणारे स्वयंसिद्ध कायदेपंडितांपासून हिट अँण्ङ रन करणारा तारा तसेच तथाकथित सन्माननीय बुद्धिवंत चेहरे यानीं मानवतावादाच्या नावाखाली फाशीला विरोध करीत बडवलेला उर व या सर्वांच्याही एक पाऊल पुढे माईक नावाचे अस्त्र व कँमेरारूपी शस्त्र परजत एखाद्या ऐतिहासिक प्रसंगाचे इत्यंभूत सादरीकरण करण्यासाठी आतूर झालेले माध्यमवीर यांनी याकूबला फाशी देण्या अगोदर त्याने काय काय केले याची क्रमवार माहिती तो कधी उठला, त्याने आंघोळ केव्हा केली, कोणता नाष्टा केला असले फालतू व नसत्या उठाठेवी करीत त्याच्या फाशी नंतर त्याच्या नातेवाईकांचा अशा परिस्थितीत पिच्छा पुरवून त्यांचे 'बाईट्स' घेण्याचा किळसवाणा प्रकार करीत तसेच त्याच्या अंत्यविधीचा दफनभूमीतूनच थेट प्रक्षेपणाचा घातलेला घाट (सुदैवाने सरकारने वेळीच हस्तक्षेप करीत तो  थांबविला). या सर्वांचा 'तमाशा' आपल्या देशा बरोबर सर्व जगाने पाहिला. परंतु या सर्वाचे आपल्या देशावर होणाऱ्या दुष्परिणामांचा व त्या बरोबरच ईतर देश आपल्याकडे कोणत्या विचाराने पाहतात या बाबींचा गांभीर्याने विचार केला जातोय का ? जर आतंकवादी गुन्हेगाराच्या अत्यंयात्रेला गर्दी होत असेल अन् त्यासाठी कडेकोट सुरक्षा व्यवस्था तैनात करावी लागत असेल तर देशात पडणारी ही उभी फूट हे सुदृढ लोकशाही व्यवस्थेचे फार मोठे अपयश आहे. मग केवळ असल्या उठवळ माध्यम स्वातंत्र्याच्या आपण गप्पा मारणार असु तर ते उज्ज्वल भविष्यासाठी दुर्दैवच ठरेल.
     तुम्ही कोठेही जाऊ नका बातम्यांचा ओघ असाच सुरु राहील असे अवाहन करणाऱ्या वृत्त वाहिन्या केवळ नैतिक सोपस्कर पार पाडण्यापुरत्या थोड्याफार चांगल्या बातम्या दाखवितात व ईतर वेळी २४*७ त्याच त्याच बातम्यांचा भडिमार करीत असतात. स्वतःच्या मर्यादा विसरुन, समाजाला जागृत करत दिशा देण्याऐवजी नुसत्या बातम्यांचा रतीब घालत या देशाला दिशाहीन भरकटवतायत असे मला वाटते.
      फोनपुरते स्मार्ट झालेल्यांचे एखादी अनैसर्गिक अथवा विपरीत घटना घडली की ती सावरण्यासाठी हात उठण्याऐवजी कँमेऱ्यात ती गोष्ट कैद करण्यासाठी ते उंचावतात हे दाहक वास्तव आहे. दुसरीकडे सोशल मीडियावर कलामसरांच्या जाण्याने  श्रद्धाजंलीच्या  सहानुभूतीची लाट निर्माण करणारे त्यांच्या दूरदृष्टिचा मार्ग न स्विकारता तिथेच विरून जाणार असतील व याकूबला फाशीच्या बाजूने बोलणारा देशप्रेमी परंतु त्याविरूद्ध बोलणारा हा मात्र देशद्रोही असे विवेकशुन्य सरधोपट मार्ग स्विकारत असतील तसेच केवळ लाईक अन् फॉरवर्ड यामधील बंदिस्तपणा खऱ्या विचारांना स्वातंत्र्य देणार नसेल तर असे कितीही स्वातंत्र्यदिन खर्ची पडले तरी आपण स्वातंत्र्यदृष्ट्या प्रगल्भ होणार नाही.
      सर्वात मोठी लोकशाही असलेला देश बनविण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी देशाचे स्वातंत्र्य नैतिकदृष्ट्या अबाधित राहण्याकरिता नियमांचे काटेकोर कुंपण घालत संविधानाच्या चौकटीत बसविले आहे परंतु ही कुंपणेच आता शेतं खाऊ लागली आहेत. तेव्हा अशा अतिरेकी स्वातंत्र्याचे देशाला गंभीर परिणाम भोगावे लागणार आहेत याबद्दल माझ्या मनात जराही शंका नाही.
     ज्याप्रमाणे एखादा गर्दुल्या खोट्या धुंद वातावरणात जगतो परंतु ती धुंदी त्याचे आयुष्य आतुन पोखरत त्याला एका निरर्थक शेवटाकडे ढकलत असते. त्याप्रमाणे असले बेलगाम स्वातंत्र्य आपल्याला नकळतपणे उताविळ बनवत मानसिक व आर्थिक दृष्ट्या कॉर्पोरेट गुलामगिरीत ढकलत आहे.
नेहमीप्रमाणे १५ अॉगस्ट निमीत्त देशप्रेमाचे भरते येईलच. स्वातंत्र्य दिन साजरा करीत असताना स्वातंत्र्याचा हा उन्माद सारासार विवेकाला निशब्द करीत त्याला खऱ्या अर्थाने दीन बनवेल. ही आशंका खोटी ठरो व लोकांना सुबुद्घी मिळो हीच स्वातंत्र्यदिनी सदिच्छा !
                   नैतिक स्वातंत्र्य चिरायु राहो !
                             
                                                                                              संदिप महामूनी 
                                                                                             ९६३७१३०२०६         

Fire of wings without missile man...

         On 27 July 2015,i am getting stunned by hearing the news of 'Sir APJ Abdul Kalam's departure. He is great visionary & inspirational power house for everyone who get connected directly or indirectly to him. So it's big loss of country as he always thinking about country & upgrading people from every class. He knew the strength of India which is youth's population.He awared about potential & ability of them. So during his presidential tenure he gave vision 2020.
If we look back into his life fold,right from childhood he struggled by selling newspaper & doing other small works, his family background is very simple as his father was boatman but he never loose focus from his studies. Although his family was poor but they supported him for that as his sister gave money for higher education by mortgage own Jewellery. So he always told peoples that India isn't a poor country but Indian thinking is poor. Be  poor is bane but remains poor is crime but don't misuse your poverty as a tool or take revenge against society or richness but fight against root cause of poverty. To succeed in your mission you must have single minded devotion to your goal.
From early age his desire was to become a pilot but unfortunately selection board rejects him meanwhile he joined research institute work on different projects. Once he got opportunity from Hindustan Aeronautics but at junior position, as he had desire to be a pilot he accepted it so he can touch with planes by other means. He played important role to develop Prithvi,Agni,Trishul,Aakash,Nag these different missiles so people recognized him by "missile man".He appointed as a scientific advisor to Prime minister. By successful testing of Pokhran- II in 1998, he get renowned on the international forum. In 2002 he recommended for presidential post & get honoured by attending it.In his presidential tenure he got opportunity to fly fighter plane as a co-pilot & he grabbed that to fulfill his childhood desire by deepest intensity towards it.
As a first ever apolitical President of India, he successfully completed his term. He cross the protocols to meet the people by heart to encourage them towards right path. Once  visit at Maharashtra, during his speech he spoke few Marathi lines & gave credit of it to Sharad Pawar & called him as his ex boss as the defense minister. It shows how humble & straight forward nature he had. Similarly when their is time to handover the charge of President to Mrs Pratibhatai Patil,he personally attended her & guide about president house which shows his caring &  respecting nature.
He always gives priority to humanity so breaches president's protocols ( President beyond protocol )that's why he isn't just popular president but "people's president ".
He was environment lover once he met that time's defense minister before launching of Agni missile for 3rd time after two unsuccessful efforts, DM asked him what do you want after successful launch of Agni missile then he replied we can plant one Lac trees.
He always promote corruption free India & encourage youth towards honesty & ethics. He always told that if you salute your work you needn't to salute anyone else but if you are do illegal work you have to salute everyone. He already mentioned that don't follow my mourning instead of that work for the progress of our country.
As he was belong to Muslim family he learned it's tradition from his father, understand Hindu religion from Tarktirth Laxmanshastri Joshi & by taking formal training from Christian society makes him truly secular & democratic leader having passion & vision, ready to find out solution for any problem & work with integrity.
He was multifaceted personality as he wrote poems( my journey ),books( vision 2020,ignited mind etc ),autobiography( wings of fire ).He played rudraveena, he was vegetarian.He was meticulous & prompt, always ready to learn & share it in terms of national growth, never feedback to any kind of criticism, prove oneself by deeds.
He loves to be known as a teacher so when he got offer of 2nd term as the president he denied it & choose to be mentor & motivational speaker to ignite fires in the wings of youth. He always told them have courage to think differently, courage to invent,travel the unexplored path, courage to discover impossible, conquer the problems & succeed as great dreams of great dreamers are always transcended.He told dream isn't which came by sleeping but that which never goes you to sleep. And in unfortunate coincident he collapsed during speech on 'liveable planet earth' for students of IIM, Shilong & died afterwards. Exit when you are doing what you like is sign of being energetic,enthusiastic & everlasting. His work for student to encourage & channelling their right energy is also admired by UNO & declared 15th Oct ( kalam sir's birthday ) as the "world students day "in his presence.
He always thought about nation' progress. On the last day of his life he was nervous & worried about Parliament uproar, he thought members use innovative ideas to make Parliament more productive & vibrant. He had regret that not being able to provide 24x7 electricity facility to his parents. But he always wore genial smile & his last wish was billion smiles on billion faces in the country. what makes him truly great in his acknowledgement of the simple things in life done rightly. So he is truly deserving Bharatratna awardee.
Sir as you are no more available to teach us, as your body rest in a peace but we assured you that your inspirational thoughts is always ignites fire in the wings of every Indian to make our country great by all means. We follow the path you showed in your vision.

This missile of inspiration will never laid down!

                                            Sandeep mahamuni
                                                  9637130206

अग्निपंख

" SIR...as your body rest in peace but your inspirational thoughts always ignites fire in the wings of every Indian."

Missile of inspiration will never laid down !

जन्म बाईचा नुसताच सोईचा....!

पंगु कुटुंबाचा अपंग कुटुंबप्रमुख

अपंगत्वाचे भांडवल घेऊन जगणाऱ्याने स्वत: बरोबर सर्व कुटुंबाला मानसिक व शारीरिकदृष्ट्या पंगू बनविले आहे.

वेठबिगारांच्या खांद्यावर अध्यात्मिकतेचे ओझे

By reading the spiritual books and following spiritual tradition, adopting sacrifice to avoid luxary and selecting simple life style if you are using downtrodden peoples like working machine it means your concious isnot alert then you are not able to mentor the society as a saint. 

Devine colours of prostitute's life

Celebrating Godess YELLAMMA's palanquin festival. 

Stunt for survive to balance the life.

Representing need of every individual to live the life i e BALANCE.
Age or gender doesn't matter to take responsibility of the family. 

तमसो मा ज्योर्तिगमये

If you want to over come the darkness to Brightness you have to worship the devine light and focus on his Brightness. 

जगायचं खाणं जगण्याचे ओझं

     Live upto the life 

लक्षवेधी......सुचना !

पुण्याची गाय भिकेचा देव

Making capital of unnatural handicapped animal & frame of god remains begger as usual. 

गरज न्यायाच्या धाकाची

धरणी आईचा (प्र) कोप

अस्सल नेतृत्वाचे बाळकडू

Cultural fashion is first step towards curiousity about historical era. May this dress inspire generation next to admire the great shivaji maharaj.

      CHATRAPATI SHIVAJI MAHARAJ  KI JAI !!!